Akapit objaśniający w sprawozdaniu z badania – specyficzne rozważania dotyczące kwestii kontynuacji działalności w jednostce

Zdolność jednostki do kontynuacji działalności – co właściwie oznacza?

Kontynuacja działalności oznacza założenie, że jednostka będzie prowadzić działalność w dającej się przewidzieć przyszłości, bez konieczności likwidacji lub istotnego ograniczania skali działalności.

Jednym z obowiązków kierownika jednostki jest bieżące monitorowanie i ocena zdolności jednostki do kontynuacji działalności. Realizacja tego obowiązku jest szczególnie ważna w procesie sporządzenia sprawozdania finansowego, stanowiąc jeden z jego głównych filarów. Zgodnie z zasadami określonymi w art. 5 ust. 2 Ustawy o rachunkowości, założenie kontynuacji działalności oznacza m.in., iż będzie ona dalej prowadzona w zakresie analogicznym do dotychczasowego, bez istotnego ograniczenia rozmiaru działalności. Celem dokonania rzetelnej oceny zdolności jednostki do kontynuowania działalności, zarząd powinien wziąć pod uwagę wszystkie znane okoliczności i dostępne informacje na dzień sporządzenia sprawozdania finansowego, które dotyczą okresu co najmniej dwunastu miesięcy, począwszy od dnia bilansowego.

Ocena zasadności założenia kontynuacji działalności – rola biegłego rewidenta

Jak do kwestii zdolności jednostki do kontynuacji działalności powinien się odnieść biegły rewident w toku badania sprawozdania finansowego? Otóż zadaniem biegłego rewidenta nie jest sporządzenie oceny zdolności jednostki do kontynuacji działalności, a uzyskanie wystarczających i odpowiednich dowodów z badania, umożliwiających odpowiedź na pytanie, czy zastosowanie przez jednostkę założenie kontynuacji działalności przy sporządzaniu sprawozdania finansowego jest zasadne. Należy zatem pamiętać o wyraźnym rozróżnieniu odpowiedzialności zarządu jednostki i biegłego rewidenta.

Zarząd odpowiada za:

• przygotowanie oceny,
• prognozy finansowe,
• identyfikację ryzyk kontynuacji działalności.

Biegły rewident odpowiada za:

• ocenę zasadności założenia kontynuacji działalności,
• analizę dowodów,
• ocenę ujawnień w sprawozdaniu finansowym i przedstawienie wniosków w sprawozdaniu z badania.

Przedstawienie wniosków dotyczących kontynuacji działalności w sprawozdaniu z badania

Kwestię przedstawienia wniosków wynikających z rozważań biegłego rewidenta odnośnie zdolności jednostki do kontynuacji działalności reguluje Krajowy Standard Badania 570 (Z). W pierwszej kolejności, w procesie formułowania opinii z badania, biegły rewident ocenia, czy przyjęcie zasady kontynuacji działalności przez kierownika jednostki jest właściwe. Efektem tej oceny jest wydanie sprawozdania z badania o następującym charakterze:

Niniejszy artykuł zostanie poświęcony rozważaniom ostatniej kategorii sprawozdania z badania, zawierającej wymagane objaśnienie ze zwróceniem uwagi na kwestię kontynuacji działalności.

Najważniejsze informacje w skrócie
– Akapit dotyczący kontynuacji działalności nie oznacza upadłości spółki – wskazuje jedynie na występowanie istotnej niepewności.
– Odpowiedzialność za ocenę kontynuacji działalności ponosi zarząd.
– Biegły rewident ocenia zasadność przyjętego założenia kontynuacji działalności.
– Kluczowe znaczenie mają prognozy finansowe, płynność finansowa i dostęp do źródeł finansowania działalności.
– Prawidłowe ujawnienia mogą skutkować opinią niezmodyfikowaną z dodatkowym akapitem objaśniającym.

Przedmiot analizy biegłego rewidenta w zakresie oceny zdolności jednostki do kontynuacji działalności

Wbrew pozorom, ocena kontynuacji działalności nie opiera się wyłącznie na kwestii, czy jednostka osiągnęła zysk lub stratę. Rozważania biegłego rewidenta obejmują szerszy zakres i odnoszą się zarówno do danych historycznych, jak i planów zarządu jednostki na przyszłość. Analizę można podzielić na kilka podstawowych obszarów:

1. Analiza sytuacji finansowej, w której szczególne znaczenie może mieć poziom kapitałów własnych (dodatnie lub ujemne), straty z działalności, poziom zadłużenia.
2. Analiza płynności finansowej, oceniająca zdolność jednostki do regulowania zobowiązań, wykorzystywane źródła finansowania działalności i terminy ich wymagalności.
3. Analiza działalności operacyjnej, obejmująca utratę kluczowych klientów i pracowników, trudności w realizacji kontraktów zawartych z klientami.
4. Analiza planów zarządu dotyczących dalszej działalności jednostki, obejmujących zmianę modelu biznesowego, plany restrukturyzacyjne czy pozyskanie nowych klientów i kontraktów. W tym punkcie elementem rozważań biegłego rewidenta jest również ocena, czy plany założone przez zarząd jednostki są możliwe do zrealizowania.

Checklista zarządu: ocena zdolności do kontynuacji działalności

Przed sporządzeniem sprawozdania finansowego warto zweryfikować:

✅ Czy jednostka posiada wystarczające finansowanie na najbliższe 12 miesięcy?

✅ Czy jednostka będzie w stanie spłacić istniejące zadłużenie?

✅ Czy istnieje zagrożenie utraty kluczowych klientów?

✅ Czy przygotowano scenariusze awaryjne?

✅ Czy zarząd dysponuje dokumentacją potwierdzającą realność planów dla przyszłej działalności jednostki?

✅ Czy kapitały własne wykazują dodatnie saldo?

Znaczenie akapitu dotyczącego kontynuacji działalności dla klienta

Akapit dotyczący kontynuacji działalności w sprawozdaniu z badania nie oznacza, że sprawozdanie finansowe jest obarczone błędem, jednostka jest niewypłacalna, a działalność zostanie zakończona. Daje jednak sygnał właścicielom jednostki, iż kwestia zdolności do kontynuacji działalności powinna być uważnie monitorowana, by w razie pogorszenia sytuacji jednostki podjąć działania zaradcze. Natomiast odbiorcom sprawozdania finansowego sugeruje, iż warto zwrócić szczególną uwagę na płynność finansową, źródła finansowania jednostki czy plany zarządu na przyszłość i realne szanse ich realizacji.

Najczęstsze przyczyny występowania zagrożenia kontynuacji działalności

Z doświadczeń audytowych najczęściej wynikają one z:

Jak zarząd jednostki powinien przygotować się do audytu, gdy kwestia kontynuacji działalności jednostki stoi pod znakiem zapytania

W przypadku, gdy zarząd jednostki identyfikuje możliwe problemy pod kątem zdolności jednostki do kontynuacji działalności, warto jeszcze przed audytem zaadresować kluczowe tematy i dokonać niezbędnych analiz.

Pomocne zatem jest opracowanie następujących tematów:

1. Informacji o możliwych źródłach finansowania działalności.
2. Analizy obowiązujących kontraktów z klientami, możliwości ich przedłużenia i pozyskania nowych.
3. Weryfikacji długości okresu otrzymywania należności i sposobu na windykację przeterminowanych należności a także metod na pozyskiwanie szybszych spłat należności.
4. Analizy długości spłaty zobowiązań i opracowanie sposobu na ich sprawniejsze regulowanie.
5. Scenariusza działania zarządu pod kątem poprawienia wyników jednostki – np. zwiększenia przychodów, redukcji kosztów, optymalizacji procesów produkcyjnych.
6. Prognozy pokazującej poprawę wyników jednostki po wprowadzeniu działań naprawczych, jak i prognozę wyników jednostki wskutek braku podjęcia dodatkowych działań ze strony zarządu.
7. Dokumentacji, która potwierdzi realność planowanych działań. Im lepiej udokumentowane będą działania i plany zarządu, tym bardziej rzetelne podstawy uzyska ocena zdolności do kontynuacji działalności, przeprowadzona przez biegłego rewidenta.

W praktyce powyższe kwestie powinny przełożyć się na konkretne działania zarządu, wśród których można wyszczególnić:

1. Pozyskiwanie dodatkowego kapitału finansującego działalności jednostki.
2. Podjęcie działań w kierunku utrzymania bieżących kontraktów i pozyskania nowych.
3. Poszerzenie bazy klientów.
4. Redukcję kosztów działalności operacyjnej, w tym redukcję zatrudnienia i możliwą likwidację zbędnych stanowisk pracy.
5. Zmianę warunków sprzedaży w kierunku poprawy marż, przyspieszenia realizacji zamówień oraz optymalizacji terminów płatności.

Niezwykle ważne jest monitorowanie przez zarząd kwestii kontynuacji działalności jednostki nie tylko na potrzeby badania sprawozdania finansowego, ale także poza okresem audytu, przez wzgląd na dynamicznie zmieniające się warunki rynkowe i sytuację geopolityczną.

Prognozy przepływów pieniężnych

Podstawowym narzędziem oceny zdolności do kontynuacji działalności są prognozy przepływów pieniężnych obejmujące co najmniej 12 miesięcy od dnia bilansowego. Warto przygotować kilka wariantów rozwoju sytuacji, uwzględniających zarówno oczekiwane wyniki, jak i potencjalne ryzyka dla działalności spółki.

Stabilne finansowanie działalności

Zarząd powinien regularnie analizować dostępne źródła finansowania, terminy spłaty zobowiązań oraz możliwość pozyskania dodatkowego kapitału. Szczególnie ważne jest monitorowanie relacji z bankami i innymi instytucjami finansującymi oraz odpowiednio wczesne reagowanie na potencjalne problemy z płynnością. 

Dokumentowanie działań zarządu

Ocena biegłego rewidenta opiera się nie tylko na deklaracjach zarządu, ale przede wszystkim na dostępnych dowodach. Dlatego warto gromadzić prognozy finansowe, plany restrukturyzacyjne, uchwały organów spółki, potwierdzenia finansowania oraz inne dokumenty potwierdzające realność planowanych działań.

Stały monitoring sytuacji

Ocena kontynuacji działalności nie powinna być przeprowadzana wyłącznie na potrzeby badania sprawozdania finansowego. Regularne monitorowanie płynności, poziomu zadłużenia, realizacji planów biznesowych oraz potencjalnych zagrożeń rynkowych pozwala wcześniej identyfikować ryzyka i podejmować działania ograniczające ich wpływ na działalność jednostki. 

Bardzo ważną kwestią jest również dochowanie wymogów formalnych wynikających z przepisów. Otóż zgodnie z Kodeksem Spółek Handlowych w przypadku, gdy:
– strata netto przekroczy sumę kapitałów zapasowego, rezerwowych oraz połowę kapitału zakładowego w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością,
– strata netto przekroczy sumę kapitałów zapasowego, rezerwowych oraz jedną trzecią kapitału zakładowego w spółce akcyjnej,
zarząd jednostki ma obowiązek niezwłocznie zwołać zgromadzenie wspólników, aby podjąć decyzję o dalszym istnieniu lub rozwiązaniu spółki. Ujawnienie o podjętej uchwale powinno znaleźć się w sprawozdaniu finansowym, do którego z kolei odnosi się biegły rewident w sprawozdaniu z badania.

Rolą zarządu jednostki jest zatem nie tylko monitorowanie zdolności jednostki do kontynuacji działalności i podejmowanie działań naprawczych, ale też właściwe odniesienie się do możliwego ryzyka kontynuacji działalności w sprawozdaniu finansowym.

Podsumowanie

Ryzyko dotyczące kontynuacji działalności jednostki często nie wynika wyłącznie z pogorszenia wyników finansowych. Może być konsekwencją problemów z płynnością finansową, utraty kluczowych klientów lub pracowników, wysokiego zadłużenia czy niepewności związanej z przyszłymi kontraktami. 

Dlatego ocena kontynuacji działalności powinna stanowić stały element procesu zarządzania przedsiębiorstwem a nie wyłącznie element przygotowanie do badania sprawozdania finansowego.

Warto pamiętać, że zamieszczenie akapitu dotyczącego kontynuacji działalności nie jest równoznaczne z zagrożeniem upadłością ani negatywną oceną sytuacji jednostki przez biegłego rewidenta.

Oznacza natomiast, że istnieją okoliczności wymagające szczególnej uwagi ze strony zarządu, właścicieli oraz innych użytkowników sprawozdania finansowego.

Dla zarządu najważniejsze jest zatem nie tyle uniknięcie akapitu objaśniającego w sprawozdaniu z badania, lecz zapewnienie, że ryzyka dotyczące przyszłej działalności zostały odpowiednio wcześnie zidentyfikowane, działania ku ich minimalizacji zaadresowane, a właściciele jednostki i użytkownicy sprawozdania finansowego otrzymują rzetelną informację o sytuacji jednostki. W praktyce to właśnie jakość tej oceny i podejmowanych działań ma kluczowe znaczenie dla długoterminowego bezpieczeństwa i stabilności jednostki.

Czy Twoja spółka jest przygotowana na ocenę kontynuacji działalności?

Jeżeli masz wątpliwości dotyczące płynności finansowej, finansowania działalności lub sposobu udokumentowania planów zarządu, warto przeanalizować te kwestie jeszcze przed rozpoczęciem badania sprawozdania finansowego.

Skontaktuj się z ekspertami RSM, aby ocenić ryzyka związane z kontynuacją działalności i odpowiednio przygotować się do audytu.